Asociación Aragonesa de Escritores

Decididamente a la difusión de la lectura y el libro.

Archivo para 'Literatura en Aragonés' Categoría


“O fuego que nunca no s’amorta”, de Zésar Biec Arbués. Por Paz Ríos Nasarre

Publicado por Angelica en Junio 10th 2010

zesar-biecO fuego que nunca no s’amorta,
educazión en balors dende l’aragonés

Reseña de:
BIEC ARBUÉS, Zésar: O fuego que nunca no s’amorta.
Uesca, Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa (Colezión “O gua”, 9), 2009.
Paz RÍOS NASARRE

 

Ista primabera se ye publicata a obra O fuego que nunca no s’amorta, de Zésar Biec. Fa ro lumero nueu de a coleuzión “O Gua” e estió ganadera de ro VII premio que leba ro mesmo nombre de ra colezión, empentato por o Consello d’a Fabla Aragonesa. Zésar Biec ye abezato á creyar narrazions ta publico infantil e chobenil dende fa una decada. Entre a suyas obras destaca Un puesto en a pantalla (1995), premiata con o premio “O Gua” d’ixa añada, Abenta-las ta la mar ( 2001 ), en colaborazión con Cristina Laguarta, u A selba menazata ( 2002 ), en colaborazión con Sarvisé e Ibarz. Con a narrazión curta Augua de bida, publicata en o libro coleutibo Capiscol (2008) ha feito a suya primera creyazión ta un publico adulto.
En ista obra mos trobamos á un onso como protagonista de o rilato, presén de contino en o fundo coleutibo cultural de l’Alto Aragón y, en istos intes, un icono de a nuestra esboldregata cultura.

1. L’onso en a cultura altoaragonesa
Os onsos han estato abitadors de a nuestra tierra e han chenerato un ambito cultural. A casa reyal aragonesa ya yera abezata á cazatas d’onsos, e asinas se conta d’Alifonso I. Iste rei marchaba de cazata por a bal d’Echo e tenió que estar esfendito por os pastors de as zarpas de os onsos chesos. Iste feito enreliga á ista billa con o rei e con o suyo escudo, en do amanexe un onso en luita con un guerrero. Ista iconografía cheneró dimpués a liyenda de l’ombre l’onset.
A ilesia contempló tamién a suya presenzia. San Úrbez tenió que beyer-se-las con una onsa, e en os santuarios de Matidero e Pineta os gozos á ras respeutibas bírchens mos charran d’ers. O escultor romanico de Santa María d’Uncastillo mos presienta á iste animal esculpito en una de as arquiboltas de a portalada.
A toponimia ye atro cambo en o cualo iste plantigrado no i manca. Zitaremos á mena de exemplo: Paso l’onso en Ansó, Biescas y Benás, Faixón de l’onso en Tella, Fuente l’onso en Aso Sobremón, Portillo l’onso en Yesero u San Martín d’a Bal d’Onsera en San Chulián de Banzo.
Pero en do a suya presenzia ye aclapadera, chunto á lupos e rabosas ye en a tradizión oral. Son una bulquetada de rilatos en os cualos se recuentan trobadas con onsos por tot l’Alto Aragón, ya en libertá u portiatos por os ongaros. Por a suya peculiaridá, mentaremos á l’onso de Yesero, que acoquina á unos cazataires zorros, uno se fa lo muerto e creye que l’onso le fa escuchetes; e á l’onso d’Escartín  que, adomato por os ongaros, ye capable de bailar e siñalar á ra muller más polita (de contino siñala á ra más fieriza).  Iste protagonismo no ye casual, mos indica o suyo balor simbolico dintro de a nuestra cultura, que se beye agún en as fiestas de Carnabal (Bielsa) y en as remataduras en bels lugars de ro Semontano (Salas Altas).

2. L’onso en a literatura infantil e chobenil en aragonés
Como ye de dar, a literatura en a luenga nuestra no se ye desembolicata como en atras fablas minorizatas, asinas que cal rechirar en un chicote cantón. E astí ye tamién l’onso, en narrazions infantils enreligato con a tradizión oral.
En 1990 se publica Recuerdos de l’onso Chorche. Ye una narrazión feita por a escolanalla de Ansó, coordinatos por Santiago Moncayola, que mos rezenta o ziclo bital e os costumbres d’un onso de ra Bal clamato Chorche. En 1992 se publica Bellas falordias d’o Biello Aragón, una replega de cuentos feita por a escolanalla que yera enreligata ta o zentro de recursos “Río Aragón” de Puen d’a Reina. Astí trobamos dos cuentetes de tradizión oral feitos por dos escolanas d’Ansó. Lucía Gastón, en “Una noche de Sanmiguelada” rezenta á embestita de un onso á un rebaño d’obellas. Carmen Barcos, en “L’onso y os pastors” recreya trobadas de pastros con onsos que no fan mal á ras presonas.
Caldrá asperar dica o 2005 ta trobar atra narrazión con protagonista onsil: Ramón Campo publica Falordietas e astí creya una mena de fabula en “L’onso e o tabano”. Un onso se posa furo con un tabano e íste logra espantar-lo; argüelloso brinca á rezentar a suya fazaña pero caye en o rete d’una tararaina que lo se mincha.

3. O fuego que nunca no s’amorta
Zésar Biec planteya una larga narrazión en do imos conduzitos por un narrador omniszién que mos presienta un entorno natural en do s’enreligan a reyalidá e o mundo maxico: astí bibe l’onso. A trabiés de os datos que mos ba dando o narrador, como de as charradas en estilo direuto de os personaches, e as rispuestas a bellas situgazions, sapemos cómo ye o protagonista e os atros animals. O recuso d’umanizar á os animals da en iste caso a clau de o rilato.
Ye primabera, e l’onso brinca de ra suya espelunga á petenar por a selba, mirando de fer una charradeta con os atros animals ta achiquir a suya soledá. O nuestro onso ye cariñoso e soziable, por ixo preba de fer pacha con as birabolas, pero ístas no li fan caso. Tamién ye un poco simplón de primeras, por ixo Pinchán le leye o suyo esdebenidero en as zarpas: luenga bita e grans abenturas. Isto dixa contento á l’onso que marcha ta un fundo ibón á fer-se un capuzete. Ye astí en do troba á Esquiruelo; iste animal biene de lueñes; pleno de bitalidá, todo lo beye posible, asinas que pretende rechirar una chera que calienta de contino. Á l’onso isto le sona á un cuentet de a choliba, pero a suya soledá l’empenta á fer pacha con Esquiruelo.
En ista rechira, os dos s’amparan ta trobar o millor camín, e s’aduyan ta salbar totas as situgazions con periglo (a cansera d’Esquiruelo, a puncha que se finca en a pateta de l’onso, …) e os malos modos d’atros animals como os sarrios u os chabalins. A rechira se fa larga e l’onso remera a liyenda que contaba a choliba ta mirar de sacar bella cosa. E pega con o camín que leba ta ra Broxa de as boiras. Ye en o mon más altizo, o más luen de toda ra bal. Esquiruelo s’espazenzia e l’onso empenta ta tirar enta debán. A Broxa, con muito cariño lis diz que ixe fuego no ye reyal e lis esplica a berdá: o fuego ripresenta luitar e lograr que o suenos se faigan reyals. Satisfeitos, os dos animals se deseparan con pena, pero sapendo que a suya amistanza ye ta cutio, e os dos tornan ta ro suyo abitat.

4. Educando en balors
Ista polida narrazión afunda as suyas radizes en a nuestra cultura, presientando á l’onso como a nuestra radiz e á ro esquiruelo como ro empente esterior que bella begata cal ta tirar enta debán. Por o suyo molde de fabula, ye un testo prou aparente ta enfilar a educazión en balors en a nineza. Biec planteya una istoria bital de superazión presonal de dos sers de raso diferens pero que plegan ta o suyo ochetibo amparatos en tres alazez:
– L’azeutazión de l’atro
– A solidaridá
– A luita ta lograr una fin.
Pero tamién espuntan atros balors alazetals en a educazión de ninos e ninas como ye o rispeto á o meyo natural e á os suyos abitadors chunto con a bichenzia, en un mundo cambeante pleno de dibersidá, de os balors culturals propios.

Bibliografía
BB. AA.: Recuerdos de l’onso Chorche. Uesca, PUCOFARA, 2006.
BB. AA.: Bellas falordias d’o Biello Aragón. Uesca, PUCOFARA, 1992.
CAMPO NOVILLA, Ramón: Falordietas. Samianigo, Comarca Alto Galligo, 2005.
SATUÉ OLIVÁN, Enrique: El Pirineo contado. Uesca, edizión de l’autor, 1995.

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

LIBROS EN ARAGONÉS EN A FERIA D’O LIBRO DE UESCA

Publicado por Angelica en Junio 7th 2010

PRESENTAZIÓN DE LIBROS EN ARAGONÉS
DE PUBLICAZIONS D’O CONSELLO D’A FABLA ARAGONESA
EN A
FERIA D’O LIBRO DE UESCA
(4-13 de chunio de 2010, Parque “Miguel Serbeto”)
DÍA 7 de chunio, lunes, 20,30 oras.
A bida en a montaña, de Lorenzo CEBOLLERO CIPRÉS
¿Per qué plloran las estrelas?, d’Antón COLLADA
DÍA 13 de chunio, domingo, 12,30 oras.
Cronicas d’Ardanau, de Santiago ROMÁN LEDO
Querenzias, de Chesús ARANDA
ATRAS AUTIBIDAZ EN A FERIA D’O LIBRO DE UESCA
(EN RELAZIÓN CON A LITERATURA EN ARAGONÉS)

• Zelebrazión d’o 100 cabo d’año d’o naximiento de Chuana Coscujuela: • letura integra d’a suya nobela A lueca (a istoria d’una mozeta d’o Semontano). Días miércols, 9 de chunio, e chuebes, 10 de chunio, de 19,30 a 21,30 d’a tardada. I puede partizipar cualsiquiera que deseye leyer.

• Rezital poetico en aragonés, remerando en espezial á Rosario Ustáriz e á Nieus-Luzía Dueso, que nos dixoron fa pocos meses. Día domingo, 13 de chunio, 13 oras.

Publicado en Literatura en Aragonés | 1 Comentario »

“Miquetas de l’alma”. Poemas de Rosario Ustáriz, por Chusé Inazio Nabarro.

Publicado por Angelica en Junio 1st 2010

rosario-ustarizMiquetas de l’alma. Poemas de Rosario Ustáriz
(Gara d’Edizions/Bisas de lo Subordán, Zaragoza. 2006)

Chiquet omenache á Rosario Ustáriz, poetisa en aragonés cheso, fenexita á fins d’agosto de 2009, chusto bels días antis de que acucutase setiembre.

O libro, editato en 2006 con muito ficazio e muita fachenda per Gara d’Edizions (contién fotos biellas e un buen manullo d’ilustrazions muito politas feitas de propio per Juan Latorre e Roberto de L’Hotellerie), replega las obras completas de Rosario Ustáriz. As obras completas… u cuasi completas. Ya que a propia autora nunzió lo mesmo día en que se fazió a presentazión publica de o bolumen en Echo (en lo Pallar d’Agostín, una tardada d’abiento d’ixa mesma añada de 2006) que ya en teneba nuebas composizions. O libro tien bellas 320 planas. S’ubre con dos prelogos u portetas muito enzertatos e oportunos. La un ye de Luis Gutiérrez Larripa (alcalde u churato gran de a billa de a Bal d’Echo) e l’atro, de José Mª Enguita (de a Unibersidá de Zaragoza). A obra se zarra con un endize de bocables e esprisions chesas (de siete planas), un chiquet cabo d’agradeximientos e un atro endize, en iste caso lo que arringlera os tetulos de toz os poemas e os atros testos.
Rosario Ustáriz naxió en Echo en 1927, filla de pai cheso (de Casa Chanmarraco) e mai de luenga castellana. Iste feito chustifica, á lo menos en parti, a suya particularidá lingüistica. Rosario no soleba fablar lo cheso en publico, pero, sin dembargo, escribiba en un aragonés cheso de os más puros e chenuinos que conoxco. Rosario Ustáriz ye una escritora más bien tardana. Ye ísta una atra de as misteriosas escontradizions de a nuestra autora. Rosario naxe, como plegamos de dizir, en 1927 (en a mesma añada de l’omenache á Góngora, en a mesma calendata que da nombre á la chenerazión de os poetas de o 27 á la que pertenexe o suyo almirato Federico García Lorca) e, sin dembargo, no aparex en a eszena de a literatura en aragonés dica l’añada 1982. E lo fa chustamén con uno de os suyos testos más zelebres e zelebratos, o luengo poema tetulato Remerando a Pedro que se’n fue chugando, con o que ganó l’Onso de Oro en o I Premio Literario “Val d’Echo” que en ixas embueltas empentaban de conchunta o Conzello d’Echo e o Consello d’a Fabla Aragonesa. Remerando a Pedro… aparex, como una purna d’ixas que pretan fuego á os rastullos de l’agüerro, cuan l’autora tien, si fa u no fa, zincuanta e zinco añadas e, á partir d’ixe inte, a suya inspirazión –o suyo zelebro e as suyas mans– no dixoron de chenerar obras, una dezaga d’atra, dica prauticamén a fin de os suyos días. A suya poesía ye como a ortalizia tardana. Espezialmén deliziosa. Ye íste o suyo primer –que no primerenco- poema un testo emblematico que, inspirato en a muerte trachica e á desatiempo d’un zagalón de a bal que bi yera chugando con os suyos amiguez á cazatas de chabalins, siñala ya, dende un prenzipio, cuáls ban á estar as prenzipals endrezeras e as cualidaz más carauteristicas de a poesía de Rosario. A suya ye una poesía esenzialmén lirica que ranca de o sentimiento, que naxe en o más fundo de o corazón. (Buena preba d’isto ye o tetulo –Miquetas de l’alma– trigato ta ista replega).
Os poemas que forman o conchunto de o libro son trestallatos, antiparti, en diferens cabos u nucleyos tematicos:
1.-Echo (26 composizions, contando tres testos en prosa). Ye un autentico caxón de sastre en o que ditos testos alto u baxo d’inspirazión local se tornan á distribuyir en atros zinco trestallos adedicatos á la istoria d’Echo, á la naturaleza de a bal, á las fiestas de setiembre (un total de seis poemas), á contez e liyendas e, en zagueras, á bellas efemerides (á iste grupo pertenexen dos poemas e tres testos en prosa toz els de zercustanzias).
2.-Creyencias y celebracións religiosas. Iste cabo aculle dos poemas debotatos á la Birchen d’Escagüés, atros deziséis d’estampas nadalencas e os diferens testos liturchicos que composan a Misa Chesa.
3.-Vivencias fondas. O presén trestallo ye pleno d’omenaches, poemas mortuorios, elechías… En el feguran testos tan sinificatibos como lo de Remerando a Pedro que se’n fue chugando, cuaternato antis, u ixe atro poema tan sentito adedicato á Chusé Coarasa Atienza, o millor de os prosistas en cheso e talmén de tota la literatura feita en aragonés de toz os tiempos. Bi aparexen igualmén atros poemas, chupitos de traszendenzia, como Otra añada se’n ye ida u Acucutando setiembre (recorrito de contino per continas referenzias e omenaches á Veremundo Méndez Coarasa).
4.-Celebracións remeradas, que achunta cuatro composizions de zercustanzias en iste caso goyosas: tres casorios e una chubilazión. Cal que digamos en iste punto que con ista mesma tematica (más que más a de as bodas e os casorios) en fazió tamién unas cuantas o mayestro Veremundo Méndez.
5.-Poemas de lo de cualisquier día. Ye formato per un grupo de poemas muito intresans entre os que cal destacar Chuegos d’antis más (prexino que á toz busatros bos sonará la letra d’una de as cantas de o primer disco de o grupo “Val d’Echo”: De críos que chugan/ la plaza s’emplena…) e A una rosa mía, en o que se puede beyer, conzentrato e bien preto, tot lo lirismo de a poesía de Ustáriz. Totas as fraganzias e totas as ulors d’ixa rosa que ye siempre a poesía. Bi ha en iste trestallo poemas de o cutiano, poemas de as cosas chicotas de toz os días. Ne b’ha uno feito ta zelebrar o día de l’árbol, un atro adedicato á o suyo mixín (Bolón) e mesmo encara una atra bersión de a fabula de a zicala e a forniga (Canta, canta, cicala), tema espezialmén quiesto ta l’autora que ya eba aparexito dinantes en o cabo primero de o libro, en o trestallo de Contez y liyendas (¿Cicala u forniga…?).
6.-Afondando en lo sintir. Astí se troban as que son, de seguro, as composizions más intimas, as que más s’amanan á o mundo interior de l’autora, as que presientan tamién, de traza más direuta, a más gran parti de as alusions autobiograficas, familiars e domesticas (con, per exemplo, senglos poemas emozionatos adedicatos á la mai e á las mans de a suya chirmana). Se i leigan, como contrimuestra, istos bersos en os que prexina á la mai fendo en o mundo que bi ha dillá de a muerte as mesmas autibidaz e os mesmo treballos –pero de millors trazas e ya á la fin sin de sofrenzias– que feba aquí en a tierra. En tablas que no arriegas, las flós nunca son xutas,/ ni machurren los chelos, ni las sulsen calós,/ ni fieros tamallucos lo chuco lis zorrupan,/ ni las tiñas se chintan las folletas millós. Ye tamién iste escai una demostrazión palpiable de l’ofizio bersificador d’ista poetisa, prauticamén inamillorable. Fa impresión a sinzeridá –as emozions espullatas– de o poema Me pesa la vida: Agora, la vida,/ te traye otras cargas/ más grans y más duras/ que l’alma t’aplanan;/ y quies segudirlas,/ y quies aventarlas,/ pero en vez de irsen/ fincan más las zarpas/ en l’alma, ¡pobreta!,/ que de peliar, cansa,/ s’acocha, vencida,/ besando la carga./ ¡Pobre corazón,/ t’han crebáu las alas! Igualmén muito consiguito –e fundamén sentito– Lo milagro de la cardonera, en o que o tema de a muerte de o marito suyo s’achunta e enreliga con o de o rolde de os ziclos naturals simbolizatos en a fegura de a cardonera de casa suya.
-Atrivimientos. Como diz o propio epigrafe, somos debán de tres dibertimentos prou atribitos, u siga, tres atribimientos. Dos feitos en castellano (una añadienzia á las Coplas de Manrique e una mena de replica á o conoxito Soneto de repente de Lope de Vega) e un atro consistén en a traduzión en cheso de o poema El lagarto está llorando (Lo algardacho ibi-é plorando), de García Lorca.
-Repasando. Iste cabo ye formato nomás que per un poema (escrito en agosto de l’añada 2006, ye dizir, chusto antis de l’aparizión de o libro) que preba d’estar una mena de resumen u d’endize bersificato de os distintos contenitos que emos puesto trobar en as fuellas d’iste bolumen. En zagueras, un orichinalismo e sobrebuén exerzizio de sintesis e, una begata más, d’abilidenzia bersificadera.

A obra poetica de Ustáriz –e ísta ye una más de as dicotomías, paradoxas u escontradizions d’ista autora– ye, per un costato, muito orichinal, tien o que se diz boz propia, pero, per l’atro, ye muito influyita –como no podeba estar d’atra traza- per obra de Veremundo Méndez. Rosario ha aprendito de a poesía de o suyo predezesor tot lo bi eba que aprender –en reyalidá, alto u baxo tot–, l’ha asimilato perfeutamén, l’ha feito suya, e, á partir d’ixe inte e tal como emos dito antis cuan fablábanos de Acucutando setiembre (o poema suyo e o d’el), encomienza á texir en os suyos bersos un muito socherén dialogo –fundo e fundamén amistoso, sobrexito de continas clucatas de güellos– con muitos de os pasaches más inspiratos de o poeta Veremundo. Miquetas de l’alma amuestra una distribuzión de o material poetico per trestallos temáticos muito parexita á la que Tomás Buesa fazió ta la edizión de Los míos recuerdos, de Veremundo. Bi ha un amiro de temas comuns en as dos produzions: os casorios, as zelebrazions, a poesía de zercustanzias, os poemas de nadal, as lobas á la Birchen d’Escagüés, os paisaches locals (que os dos describen –Veremundo, en un tono que s’amana ta lo epico, Rosario, muito más intima e delicata– de traza machistral), os retratos de chen de a bal, as fiestas patronals, os temas istoricos de os chesos, os motibos autobiograficos e familiars… En bels pasaches en os que Rosario se quexa de as laquias que li ha traito a biellera nos trobamos, creyemos, con a esprisión sinzera de as suyas laquias e as suyas dolors reyals, pero tamién bi ha bella cosa de chuego literario, á trabiés de o cual rinde omenache e fa en bella mida la replica á atros tantos pasaches de a obra de Méndez. Se beigan, si no, istos escais, ziertamén chuzons, de o poema Las fiestas y las laquias :

Yo, que agún he la tensión
Cuasi ya… pluscuamperfeuta
(por si alcaso, agora mismo
i-só tocando madera),
lo colesterol ye quedo,
de tisico he las orellas
y marchoniando pro bien
triballa la ferramenta
con bel apaño preciso
pa estirarla lo que pueda

As reminiszenzias –u as remeranzas– d’atros bersos, en iste caso de Veremundo, son ebidens. Parex como si asistísenos á un chuego de mirallos: Só tal cual, con mala gana,/ malmarroso, escatumáu/ dende Navidá pasada, / que habié un colico zarráu/ que cuasi estiro la pata (V. Méndez: Siñor Don Rafel Gastón) u Por ferme mal lo tozuelo/ y haber mala ferramenta,/ prexiné la me rancasen/ y lo facié pa meterla/ postiza, como fan muitos (V.Méndez: La sesentena). E, auto contino, o poema de Rosario contina dizindo:

un diaple pecicamiento
que se trova de primera
caláu en la carcanada,
debaxo de la lomera,
cuanti menos d’él m’alcuerdo,
¡pecico!, que te remera
que ye astí lo muy infame
y coxitranca me dexa.

Pasache que parex siga fendo un concurso de calamidaz u simplamén de á mirar quí la chita más gorda con iste atro (tamién de La sesentena): Ya cualquier laquia m’atrapa,/ me falla la garra dreita/ porque s’ha infláu lo ciatico/ u bel chenullo por reuma.

Una menzión espezial merexen as composizions adedicatas á setiembre e as fiestas de o lugar. Os dos autors en fan unas cuantas. Yera de dar. Más que más si paramos cuenta en a obligata zita añal con o programa de fiestas. Con tot e con ixo, Rosario sape superar istas zercustanzias e no desaprobeita istas ocasions ta fer poemas fundos, seriosos, traszendens, en os que fa recuento de os feitos más importans de l’añada, de os quefers feitos u de os que encara quedan per fer, de os ziclos que s’ubren u de os que se zarran, e en os que antimás tamién reflesiona sobre o tema de o paso de o tiempo e a plegata de a muerte, fuen e radiz de a millor poesía unibersal.
En o que se refiere á os aspeutos lingüisticos, o tipo d’aragonés cheso emplegato per Rosario Ustáriz ye muito rico e bariato. Somos, sin denguna duda, fren á una de as millors conoxedoras contemporanias de dita modalidá cheografica de l’aragonés. O suyo modelo ye culto, esauto, espresibo, mosical e muito correuto. A gran cantidá de bocables, chiros, esprisions, frases feitas, ezetra no rechistratos en as obras de os atros grans autors en cheso de o sieglo benteno (Miral, Méndez, Coarasa, Nicolás…) chustificarban un atro treballo muito más angluzioso que o presén. A suya aportazión á o conchunto de a luenga aragonesa –e a suya literatura– ba á estar de seguro de muita fondura e d’unas dimensions muito considerables. Ye urchén, entre atras custions, que beiga ascape a luz o dizionario cheso que Rosario fa años que yera fendo de conchunta con Mariví Nicolás e Rosa Coarasa. Cal publicar-lo de camín como si nos ise a bida –u a luenga que biene á estar o mesmo– en iste quefer que no almite más prolargas.
Solamén, si me ye premitito, feré una chiqueta ochezión. L’adautazión grafica que fa Ustáriz –e que fan de traza cuasi sistematica la más gran parti de os escritors en cheso dende as añadas 80 de o sieglo pasato– de bels cultismos, semicultismos u simplamén castellanismos en os que aparex o fonema belar fricatibo xordo per atras parellanas en as que dito fonema ye estato sustituyito per o prepalatal fricatibo xordo no ye, bellas begatas, ni a etimolochica ni digamos l’asperable tanto en aragonés, en cheneral, como en aragonés cheso, en particular. Asinas, per exemplo, i trobamos formas como relox (reloch, en aragonés común, e seguramén en cheso istorico, como contrimuestra o nombre de Casa Reluchero en a mesma billa d’Echo), cobexo (cubillo en aragonés común e en aragonés benasqués; se beigan á o respeutibe formas más esparditas como cubilar, bien conoxita tamién en cheso u en ansotano), virxen (birchen en aragonés común; zifra: a esclamazión ¡á, la birchen! que emos tenito ocasión d’ascuitar presonalmén en Pandicosa) e bel caso más. Ye una estendenzia que se ye cheneralizata –emos dito– á partir de as añadas 80, pero de a que ya en podemos beyer bella contrimuestra en os escritos de Veremundo Méndez: Xaca (en cuentas de Chaca, fendo contraste antiparti con Chasa que sí que amanexe en os suyos poemas), Xusep (tamién Jusé, fren á l’autual Chusé tanto en cheso como en l’aragonés supralocal), estronxicar (fren á estronchicar, posiblemén prozedén de truncho), ezetra.    
   Istas obras cuasi completas d’Ustáriz s’achuntan á la obras tamién cuasi completas de Veremundo Méndez (Los míos recuerdos, IFC, 1996) e á las obras –asperamos que ístas sí, completas– de Chusé Coarasa (L’hombre l’onset, DGA, 1992), ofrexendo d’ista traza un panorama prou amplo –encara que agún no pas completo de raso- de a produzión literaria de os grans autors en aragonés cheso posteriors á Domingo Miral. En istos intes, ta que o nuestro goyo estase completo, calerba prebar de publicar, nantando, a obra poetica escrita per Mariví Nicolás dimpués de Plebia grisa (Consello d’a Fabla Aragonesa, 1986). Miquetas de l’alma ye, per consiguién, una d’ixas publicazions que implen uno de os grans foratos que feba falta tapar cuanto antis millor. Ye, en zagueras, un libro que ha d’estar presén en os repalmars de as buestras bibliotecas. Un libro que si encara no lo ez leyito… pos ixo: ya tardaz.
   E tu, Rosario, escansa en paz. A tuya obra sigue biba en toz nusatros cuan te leyemos…
   Bos dixo ya con bel par de bersos de Rosario –retunos, perfeutos, concluyens– que se comentan e se chustifican els solos, sin nezesidá de que dengún los empondere:

Tien-te ya setiembre…
U si pasas… ¡que siga apriseta!
Chusé Inazio Nabarro
Uesca, agüerro de 2009.

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

VIII Premio “O gua” (2010) de narrazión infantil e chobenil

Publicado por Angelica en Abril 12th 2010

VIII Premio “O gua” (2010)
de narrazión infantil e chobenil
O Consello d’a Fabla Aragonesa fa o clamamiento d’o VIII Premio “O Gua” de narrazión ta ninos e ninas, que se reglará por os siguiens
REGLES DE PARTIZIPAZIÓN

1. O premio se fa cada tres añadas. Iste güeiteno clamamiento corresponde á 2010.
2. Os treballas que se i presienten serán ineditos e pueden estar un solo cuento u falordia u bien diferens narrazions curtas.
3. Podrá estar escritos en cualsiquier modalidá d’aragonés, pero en toz os casos, siguindo correutamén as normas graficas de l’aragonés.
4. As falordias u narrazions serán ta ninos e ninas e mozez e mozetas de 6 ta 12 añadas. Se balurará muito espezialmén o caráuter didautico, asinas como l’achustamiento d’o bocabulario e as construzions á ra edá.
5. L’amplaria d’o testo será d’entre 20 e 50 fuellas, á dople espazio (entre 50.000 e 125.000 carauters).
6. Os treballos podrán lebar debuxos (á una tinta, de 14 zm d’amplaria por 14 zm d’altaria, u proporcional a ixas midas, tanto en bertical como en orizontal). Encara que no ye obligatorio, ye consellable que biengan con debuxos. O Churato balurará a suya calidá e a conchunzión con o testo.
7. Os treballos podrán estar feitos por una persona u por barias.
8. Os treballos s’endrezarán ta: Consello d’a Fabla Aragonesa, VIII Premio “O Gua” (2010), trestallo postal 147, 22080 Uesca. No se i meterá o nombre d’os autors u atoras. S’achuntará una carpeta zarrata, con o tetulo d’a obra en o esterior, drento d’a que se cuaternarán os datos d’os autors u autoras (espezificando-bi quí ha feito ro testo e quí os debuxos, e a suya edá).
9. O plazo d’entrega d’orichinals rematará o día 30 de setiembre de 2010.
10. Bi abrá dos premios: a) uno ta mayors de 14 añadas, con un pre en metalico de 600 euros; b) un atro ta menors de 14 añadas, que consistirá en una colezión de libros en aragonés.
11. Se ferá a edizión d’as obras ganaderas, con un menimo de 500 exemplars, por a editorial Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa d’alcuerdo con as normas graficas de l’aragonés emologatas en abril de 1987. Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa s’alza os dreitos d’edizión tanto en aragonés como en cualsiquier atra luenga. As obras no pas premiatas quedarán en propiedá d’o Consello d’a Fabla Aragonesa de no meyar demanda en cuentra por parti d’os autors u autoras drento d’o plazo d’un mes dende que se faiga publica a dezisión d’o Churato.
12. A dezisión d’o Churato, que ye inapelable, se ferá saper publicamén en o mes d’otubre de 2010.
13. O Churato podrá dezidir no atorgar o premio á denguna d’as obras presentatas u atorgar bel aczésit, si lo creye combenién.
14. O feito de partizipar en iste premio presuposa l’azeutazión d’istos regles de partizipazión.

Uesca, abiento de 2009
CONSELLO D’A FABLA ARAGONESA
Trestallo postal 147, 22080 Uesca
Abenida de Os Danzantes, 34, baxo. 22005 Uesca
corr.el: cfa@consello.org

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

Presentazión de A bida en a montaña, de Lorenzo Cebollero Ciprés.

Publicado por Angelica en Noviembre 24th 2009

O día 25 de nobiembre de 2009, miércols, á ras güeito d’a tardada, se ferá en a siede d’o Consello d’a Fabla Aragonesa (Abenida de Os Danzantes, 34, baxo, 22005 UESCA; dentrada por a Plaza gran de Torre Mendoza) a presentazión d’o libro A bida en a montaña, de Lorenzo CEBOLLERO CIPRÉS, publicato por Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa.
Escrito en aragonés popular d’Arguis, o libro replega en cuasi 6.000 bersos un estenso romanze en o que s’esplanica cómo yeran os quefers, as tradizions e as trazas de bida en o Prepirineo de Uesca en a metá d’o sieglo XX.
Presentará l’auto Chusé Inazio Nabarro, presidén d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, e charrarán sobre o libro l’autor e Francho Nagore, responsable de Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa. L’azeso á l’auto ye libre.

Publicado en Literatura en Aragonés, Novedades | Sin Comentarios »

“O Parlamento de Barbenuta”, de Fernando Otal, por Francho Nagore

Publicado por Angelica en Noviembre 12th 2009

O Parlamento de Barbenuta,
de Fernando OTAL

Por Francho NAGORE LAÍN
OTAL OTAL, Fernando, O Parlamento de Barbenuta. Samianigo, Rolde O Caxico / O Limaco Edizions, 2008. ISBN: 978-84-936091-5-3. (93 pl.).

 

barbenuta_peque

(Fernando Otal -a la derecha de la foto- durante la presentación del libro en Barbenuta, el 9 de agosto de 2009)

Seguntes nos esplica en a presentazión (pp. 7-8) Santiago Borra, o libro replega, en trascrizión feita por iste zaguero, os cuentos, chascarrillos e atros testos que Fernando Otal conoxeba. Iste l’iba dizindo ros testos e Santiago Borra los iba trascribindo. Sin muitas pretensions, en primeras, solo con a ideya de que s’alzasen en a memoria, pos a mayor parti d’os testos probienen d’a tradizión.
Tamién fa menzión Santiago Borra d’a dificultá de trascribir as trazas de charrar de Fernando Otal. Pero albierte que caleba fer-lo asinas, con o suyo luengache e esprisions, ta que os testos no perdesen a grazia e a frescura orichinals.
Dimpués d’ista presentazión (que ye l’unico testo en castellano) bi ha unas notas autobiograficas de Fernando Otal que ocupan as pachinas 9-14. Ta o nuestro parixer son de as pachinas más deliziosas d’o libro, porque representan una de as partis más orichinals e, por atro costato, porque manifiestan un estilo dreito y espontanio. Ye una chiqueta istoria d’a suya bida.
Fernando Otal naxió en Barbenuta (Tierra de Biescas) en 1930. En 1964 marchó ta Samianigo á treballar en a zentral. O que se replega en o libro, por o suyo caráuter tradizional, parixe más bien cullita d’ixas 34 añadas que pasó l’autor bibindo e treballando en o lugar suyo, con as abituals relazions con os lugars bizinos.
Os testos son arringleratos en seis trestallos. O primero, “Cuentos y istorias” ye o más estenso: ocupa ras pp. 15-54. Bi ha 27 cuentos. Aquí se puede acobaltar o “Cuento de os cuatro mosicos” (pp. 18-20), una particular bersión de os mosicos de Bremen que dende o primer parrafo s’identifica:
«O burro, o perro, o gato y o gallo, que como ya yeran biellos y les feban estorbo en casa, pensoron matar-los, pero ellos escaporon de casa y formoron una orquesta.»
Pero ascape i beyemos l’aportazión local:
«Esto ocurrió por ixos pueblos de Sobrepuerto; se chuntoron en o Cuello Ainielle. Se’n baxoron enta o lugar, creo que ixe pueblo no les gustó. Arreoron por Felecar, por Lobayo, y cuando iban a llegar ta Barbenuta…»
Iste elemento local se fa presén mesmo en o sosprendén final:
»Estos mosicos se quedaron a bibir en casa Ferrero, o pueblo los queresa mucho, les feban baile todos os domingos, pa Carnaval y p’as fiestas. O burro tocaba a batería, o pero o briolín, o gato o saxofón y o gallo a trompeta.
»Luego cuando ya fízon biellos se murieron y cuentan que ros instrumentos los guardaban en casa o lugar pero que cuando a guerra zebil de 1936 desaparezieron.»
A data cronolochica no fa onra ta establir a epoca en que ocurrieron os feitos, que ye una epoca intemporal, sino ta chustificar que agora no se trobe garra rastro físico d’ista fantastica historia.
Ye muito conoxita l’aneudota de “Llebar-lo ta Pau” (p. 24), pero s’agradexe beyer-lo replegata en o libro.
Bi ha muitos “cuentos en os que se chuga con elementos “escatolochicos” u puercos, como a mierda, os pedos e os pixatos, ta fer risas. Por exemplo, “Os curas”, pp. 21-22; “Nunca azertaba”, pp. 24-25; “O gato chenaro”, p. 28. Atros en os que se fan esplizitos aspeutos secuals, istorias de curas que s’entendeban con a casera u con a muller de beluno (“O cura de ñeque-ñaca”, pp. 26-28).
Tamién i trobamos muitas istorias, u millor sonatas, que basan a suya grazia en os feitos de bel zagal con pocas luzes pero que s’apaña ta no salir perchudicato, como en “O tonto y o listo”, p. 28; “Pa almorzar o zagal”, pp. 29-30; “O tonto Gabín”, pp. 46-47.
Muitos de os cuentos se pueden sentir en atras redoladas d’Aragón, e belunos se son replegatos por escrito en atras modalidaz d’aragonés, por exemplo en cheso, ayerbense, ribagorzano u semontanés. Asinas, por exemplo, “Perdió a chaqueta”, p. 31; “Trayer-me-los bien muertos”, pp. 35-36; etc.
Igualmén i beyemos cuentos que son prauticamén unibersals, u por o menos conoxitos en as tierras de fabla española e en buena parti d’o resto d’o mundo. Asinas, “Una rateta”, pp. 37-38, que ye o cuento d’a rateta presumita.
Belunos de os cuentos se basan en chuegos de parolas una miqueta simplons, como “Aguarrás (Ah, guarras)”, p. 40.
O segundo trestallo, con o tetulo “Istorias”, ocupa ras pachinas 40-54 e se presienta á continazión d’o primero, sin garra deseparazión (solamén se distingue en o endize). En reyalidá ye una parti d’o primer trestallo, “Cuentos y istorias”.
Belunas d’istas “istorias” son narrazions de feitos más u menos reyals, anque amplificatos literariamén e por a memoria –seguntes ba pasando ro tiempo–, ta dar-lis un berniz lechendario. Asinas, “Bandoleros (Cucaracha)”, pp. 40-41; “Maquis en Barbenuta”, pp. 42-43; “Un toro furo”, pp. 52-53.
Atras istorias son más domesticas, más d’andar por casa, e replegan aneudotas que bella begata pasoron, como “Mi agüela”, p. 45; “Pedrón d’Espín”, p. 48; “Trillar con batiaguas”, p. 50; “As farinetas”, p. 53.
Muito intresán ye a pieza “Un ferrero” (p. 51), pos replega un biello charrazo en o que se reproduzen as formas tradizionals ta endicar esistenzia impresonal con o berbo aber, pero como si estasen bozes onomatopeyicas d’os trucazos que fa o ferrero con o mallo gran en a ferrería:
«Y le iziba o chicote a o grande:
– Compren pan, compren pan!
Y ro grande le contestaba:
– No ne b’ha, no ne b’ha!» (p. 51).
O trestallo encapezato por o lema “Tradizión” ye muito más curto (pp. 57-60). Aquí se replegan feitos que, seguntes parixe, estioron beridicos, como “A paré d’Ainielle”, p. 58, u leyendas, como “Reculaba en o túnel”, p. 59 (se refiere á San Bartolomé: si lo quereban baxar ta Biescas se’n tornaba ta Gabín; ye grazioso, porque se suposa que cuan ocurriban ixas cosas yera en a epoca meyebal a allora no bi eba túnel), u costumbres, como “Despedida de nobios”, p. 57.
En o trestallo “Romanzes” (pp. 65-70) solamén bi ha tres piezas. A primera ye o romanze de “A loba parda” (p. 65), que parixe de tradizión castellana, pero con adautazión á l’aragonés. Ya s’eba publicato en as Fuellas,1 e tamién en o libro Tradición oral de Tierra de Biescas (2007), d’Ana Cristina Blasco Arguedas, en do se publian dos bersions diferens d’o mesmo romanze (pp. 138-139), as dos rezitatas por Fernando Otal.
  A segunda, o “Romanze de Marichuana” (p. 66-67), que ye de tradizión popular altoaragonesa, bi ye en una bersión de l’Alto Galligo que tamién se replega en o libro cuaternato (pp. 127-128), en boca de Fernando Otal
E a terzera, o “Romanze a San Chuan d’os Lucars” (p. 68), creyazión feita por Fernando Otal, u siga que no ye en reyalidá de tradizión.
En o trestallo zinqueno, baxo ro tetulo de “Chenero menor” (pp. 71-80) se replegan “adibinetas” (u dobinetas), motes de as casas de Barbenuta y d’Espierre,2 chistes, dichos, e una colezión de “charradas de Fernandón” (Fernando Otal), en do bi ha coplas tradizionals, adautazions e creyazions.
Astí trobamos beluna intresán dende o punto de bista lingüistico, como: «Si quieres cambiar de color / subi-te-ne un día ta Erata, / pues en bez de baxar morena / pué que baxes moratata!» (p. 79), en do beyemos l’achetibo en -ata moratata.
En os dichos creigo que cal acobaltar ixa copla conoxita en muitos lugars altoaragoneses, que diz: «T’acuerdas cuando me dezibas / en o rincón de ro fuego / que me querebas a yo / más que a ra luz de ros tuyos güellos?”» (p. 75).
Una rara pieza, que se califica como “dizenda” (anque a yo más bien me parixe un “charrazo”) ye “A confituría” (p. 74), que se publica tamién en atra bersión tetulata “Mariola y a tranla” (p. 80), con bariazions curiosas: Chuanica / Chusepa; que biene a confituría por o abetal / que biene a confituría pa Betali; ya le feremos un zaralapasticho / ya le feremos un zaralapastiecho. Istas bariazions fan sospeitar que se trata d’un testo biello trasmitito oralmén, e d’astí o suyo intrés.
En o mesmo trestallo bi ha un cabo que leba por tetulo “O panticuto” (p. 76), en do trobamos tres piezas curtas, que tienen intrés lingüistico porque i beyemos en abundanzia partizipios e achetibos en -ato, -ata, como amorzato, arreglatas, etc.
A primera ye: »Has amorzato? Pan y medio, y medio de otro pan; fanega y media de fabas y a leche de bente crapas! Has amorzato? Yo no he amorzato!»
A segunda dize: “As mullers en do mellor están ye en fotografía: porque están bien arreglatas y callatas!»
A terzera tien intrés más que más antropolochico e fa beyer cómo gosan dizir-sen barbaridaz de os lugars bezinos (porque isto, pro que lo dizirban os de Barbenuta, os d’Espierre u os de bel lugar d’o Sobrepuerto, pero no pas os d’os lugars que salen en a copla): »Entre Zillas y Bergua, / Sasa y Basarán, / se comieron un gayato / y dimpués no podeban cagar!». Antiparti, como se puede beyer, tien un umor una miqueta surreyalista.
En o trestallo seiseno, “Canzionero” (pp. 81-84), bi ha solo que dos piezas. Una ye tradizional de l’Alto Aragón e muito intresán: “Quí-qui-riquí”; tien muitas bersions, pero todas empezipian con una pregunta que s’encadena con atras e con as respuestas correspondiens: «Quí-quí-riquí, / Qué fas allí? / Un casetón. / Quién te lo fa? / Os güenos piqueros. / Con qué les pagarás? Con güenos dineros. / D’ónde los sacarás? / A tu te importa poco. / Da-te una güelta alredor / y bes-te-lo a mirar!».
L’atra ye una adautazión d’una famosa canta de murga: »Ya se murió ro burro / que trayeba ro binagre; / ya se’n fue pa siempre / d’este mundo miserable»”.
O libret se completa con o trestallo de “Poesías de Fernandón” (pp. 85-88). En reyalidá, d’autoría de F. Otal solo en ye que a primera, “Cuando se quiere a la tierra”, qu’escomenzipia: »Si quieres que te cuente / toda mi tierra: Barbenuta y Espierre, / Erata y Lopera». L’atra ye una adautazión en aragonés d’o famoso canto de tabierna “Don Facundo”: »Don Facundo se’n fue / por o mundo,… Lo troboron / en una tabierna / borracho perdido,…»
En resumen, ye un libro de testos populars, belunos de tradizión oral, atros adautatos, belatros de creyazión. Encara que muitas de as piezas no sigan de creyazión orichinal, o conchunto tien una organizazión propia, por o que se puede considerar un libro d’autor, pero inspirato en a tradizión que ha ito sedimentando-se, e dimpués porgando-se, en a capeza de Fernando Otal, e que nos ofrexe agora á os letors. A obra tien tamién bellas dosis d’istoria presonal. O resultato ye un frechinache que ye pro apañato de sal, azeite, ezetra, como ta considerar-lo fázil de trusquir.
O libro, escrito en aragonés de l’Alto Galligo, más en concreto de Tierra de Biescas, nos amana ra obra d’un escritor popular, que se suma á ra obra d’atros autors en aragonés d’ixa redolada, como Leonzio Escartín Acín (Aineto, 1912-1980), Felis Gil del Cacho (Tramacastiella de Tena, 1924 - Barcelona, 1986), Regino Berdún (Belarra, 1917-2009), Masimo Palacio (Biescas, 1930), José María Satué (Escartín, 1941), u Ricardo Mur  (Zaragoza, 1962), autors en os que predomina a inspirazión en o popular, a obra de toz os cuals ye amplamén representata, chunto con a d’atros más, en l’antolochía de testos Foratata.3
Francho NAGORE LAÍN

Publicado en Actualidad, Literatura en Aragonés, Reseñas de libros | Sin Comentarios »

CHESÚS DE MOSTOLAY EN OS “MARTES LITERARIOS” DE UESCA

Publicado por Angelica en Junio 10th 2009

como-as-falzillasCHESÚS DE MOSTOLAY EN OS “MARTES LITERARIOS” DE UESCA
O escritor Chesús de Mostolay (Adagüesca, 1957) ferá una presentazión  d’a suya obra literaria en a sesión benién d’os “Martes literarios”,  que organiza en Uesca l’Asociación “Aveletra” con o Conzello de Uesca.
En ista enchaquia, antiparti, en colaborazión con o Consello d’a Fabla  Aragonesa. Será en o Zentro “Raíces” (c / La Campana), o día 11 de  chunio, chuebes, a ras güeito d’a tardada.

PRESENTAZIONS DE LIBROS EN ARAGONÉS EN A FERIA D’O LIBRO DE UESCA

En a Feria d’o Libro de Uesca (Parque Miguel Serbeto, 29 de mayo - 7  de chunio de 2009) s’han feito presentazions de bels libros en aragonés:

O domingo, 31 de mayo, Chesús de Mostolay presentó o suyo libro  zaguero, a nobela “Como as falzillas“, una saga familiar que abraca  tot o sieglo XX.
O miercoles, 3 de chunio, Zésar Biec presentó “O fuego que nunca no  s’amorta“, una istoria de colaborazión entre un esquiruelo e un unso:  literatura infantil de calidá.
O chuebes, 4 de chunio, se presentan os libros coleutibos “Capiscol.  Relatos d’a Bal de Tena” e “O manantial de Sietemo IX” (iste zaguero  replega as obras premiatas en o IX Premio “Billa de Sietemo”, de 2007,  una narrazión de Pilar Benítez e una colezión de poemas de Carmina  Paraíso).

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

“COMO AS FALZILLAS”, DE CHESÚS DE MOSTOLAY

Publicado por Angelica en Mayo 21st 2009

PRESENTAZIÓN DE “COMO AS FALZILLAS”, DE CHESÚS DE MOSTOLAY, EN BALBASTRO
O día 21 de mayo á ras güeito d’a tardada se presenta en o Palazio de  Congresos de Balbastro a nobela “Como as falzillas“, d’o escritor  semontanés Chesús de Mostolay. Ista obra ye una de as más angluziosas  que s’han escrito en aragonés e a más ampla, con 372 planas. Siguindo  ro bayo que siñaló en as añadas 80 “A lueca“, de Chuana Coscujuela, ye  plena d’elementos autobiograficos e narra a istoria d’una familia  semontanesa a o largo d’o sieglo XX.
barbastro-0961
VII FIESTA D’O LIBRO EN BALBASTRO
O sabado 23 de mayo, de 17,30 á 21 oras se fa en a Plaza d’o Mercato  de Balbastro a sietena Fiesta d’o Libro, como colofón d’a Semana d’as  Letras. S’adedica espezialmén á os cuentos de terror, en remeranza d’o  segundo cabo d’año d’o naximiento d’Edgar Allan Poe. Carlos González  Sanz ferá una charrada en a Biblioteca Monezipal, a ras 19,30 d’a  tardada, sobre “El terror en los cuentos populares”. Partizipan seis  librerías de Balbastro: Arnal, Castillón, Ibor, Moisés, Rayuela e  Valentina Cáncer. Antimás, o Consello d’a Fabla Aragonesa contará con  una botigueta de libros en aragonés. O escritor semontanés Chesús de  Mostolay firmará exemplars d’o suyo zaguer libro, “Como as falzillas”,  a partir d’as siete d’a tardada.

(Informa: Francho Nagore)

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

XII Premio “Ana Abarca de Bolea” 2009

Publicado por Angelica en Mayo 4th 2009

Informa: Francho Nagore.

CLAMAMIENTOS

XII Premio “Ana Abarca de Bolea” (2009)

O Consello d’a Fabla Aragonesa fa o clamamiento d’a dozena edizión d’o premio “Ana Abarca de Bolea” ta libros de poesía en aragonés, correspondién á l’añada 2009, que se reglará por as siguiens

NORMAS DE PARTIZIPAZIÓN

1. Os treballos consistirán en un libro inedito de poemas escritos en aragonés.
2. Se presentarán tres copias imprentatas d’os treballos, feitos  en ordinador, á dople espazio e á una sola cara, e con una amplaria d’entre 600 e 1200 bersos. Se presentará tamién o treballo grabato en un disquet.
3. Os treballos lebarán un tetulo e un lema, os cuals se cuaternarán en una carpeta postal zarrata, drento d’a que se meterán o nombre e dos apellidos e l’adreza de l’autor/a, asinas como lo lugar e calendata de naxenzia e a profesión u quefers.
4. Os treballos s’endrezarán por correyo zertificato ta: Consello d’a Fabla Aragonesa, XII Premio “Ana Abarca de Bolea” (2009), trestallo postal 147, 22080 Uesca, antis d’o 30 de setiembre de 2009.
5. A dezisión d’o premio e as presonas que composan o Churato se ferá saper publicamén en o mes d’otubre de 2009.
6. O premio consistirá en 600 euros ta l’autor/a e a publicazión d’a obra ganadora.
7. O Churato podrá dezidir no atorgar o premio á denguna d’as obras presentatas, asinas como atorgar menzión espezial á beluna e consellar a suya publicazión. L’autor/a con menzión espezial recullirá un premio de 150 euros. En dengún caso se pueden trestallar os diners d’o premio e d’a menzión espezial: si alcaso, o Churato podrá atorgar una segunda menzión espezial, sin de pre en diners, pero podendo consellar tamién a publicazión d’a obra. A suya dezisión ye inapelable.
8. A obra ganadera y, en o suyo caso, a obra u obras que tenesen menzión espezial, serán publicatas seguntes as normas graficas de l’aragonés emologatas en abril de 1987 por a editorial Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, qui s’alza os dreitos d’a primera edizión, a cuala tendrá un tirache menimo de 500 exemplars.
9. Os treballos presentatos que no se reclamen en o plazo de 30 días naturals, que prenzipiarán á contar dende a calendata en que se faiga publica a dezisión d’o Churato, quedarán en propiedá d’o Consello d’a Fabla Aragonesa.
10. A presentazión á iste premio suposa l’adempribio d’istas normas por parti d’as presonas que partezipen en o mesmo.

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »

Como minglanas, d’Ana Tena Puy, por Francho Nagore

Publicado por Angelica en Abril 29th 2009

Como minglanas,
d’Ana TENA PUY

TENA PUY, Ana: Como minglanas. Uesca, Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa (“Serie cheneral en aragonés”, 80), 2008. ISBN: 974-84-95997-27-2; 45 pp.

Iste libret de 45 pachinas (53 si tenemos en cuenta o catalogo de Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, que amanexe en as pp. 47-53 con as diferens colezions) ye una chiqueta delizia. Empezipiando por o tetulo, redondo, rotundo, claro e curto: Como minglanas. Agana á cullir o libro, ubrir-lo y enzetar-lo, igual que enzetas una minglana.
En o libro se publica una colezión de 246 “haikus”, estrutura poetica d’orichen chaponés que se carauteriza formalmén por tener tres bersos de zinco silabas. No en toz os casos se respeta o lumero esauto de silabas, pero sí o lumero de tres bersos. Se claban seis “haikus” en cada pachina. O primero ye o que da orichen á o tetulo d’o libro: “Bida y poesía. / Se desgranan los haikus / como minglanas.” Pero tamién ne b’ha d’atros en os que se fa menzión d’as minglanas, asinas o zinqueno: “Los granos royos / de la minglana ubierta / el mixón pica.” (p. 5). U os que fan os lumers 7 e 9: “Cruixen los granos / de minglana en la boca / como de chica.” “Bel grano, siempre, / cuan s’ubre la minglana / se cai ta tierra.” como-minglanas
Ya beyemos en istos exemplos cómo os haikus preban d’apercazar, en tan chiqueta materia fonica como fan tres bersos, un conzeuto con fondura, una ideya con “purna”, un momento de polideza u de reflesión.
Ista mena de poesía ya teneba bella tradizión en a nuestra literatura, tal como estudió Cristofo Ch. PARRA en 2004, en un treballo sobre o cautibo d’iste chenero espezifico en a poesía en luenga aragonesa.  Pero yeran cosetas sueltas de diferens autors, u colezions chiquetas. Ye dizir: no más que exemplos testimonials.  Como minglanas aporta, por tanto, una nobedá: ye a primera begata que se publica en aragonés un libro completo adedicato esclusibamén a “haikus”. Pero ixo no ye solamén una nobedá, que ta belunos puede estar retantadera; ta l’autora estió un reto, porque no ye guaire difízil que un libro d’istas carauteristicas, con una estrofa tan chiqueta –tan cacana, podébanos dizir– repetita pachina dezaga pachina á o largo de tot o libro 246 begatas, se faiga catenazo, e por consiguién s’estomague. Manimenos, l’autora sabió surtir d’o reto con calificazión alta, cuallando un libro delizioso, de fina sensibilidá e retantadera polideza, que fa goyo leyer-lo.
O libro estió distinguito con aczésit en o XI Premio de poesía “Ana Abarca de Bolea” en l’año 2006. Iste no ye, ni muito menos, l’unico reconoximiento que l’autora tien en zertámens literarios. Ana Teya Puy (naxita en Paniello, Ribagorza, l’año 1966) ye una de as autoras más conoxitas en aragonés. Escribe en aragonés ribagorzano, pero prebando de no fer localismo lingüistico, por o que ba atrazando una mena d’aragonés ribagorzano de caráuter más cheneral, mesmo con bella clucadeta enta l’aragonés común. D’ista traza a suya obra literaria la puede leyer bien cualsiquiera que conoxca l’aragonés, no solamén os ribagorzanos. Ista endrezera nos parixe muito intresán, porque, sin dixar d’estar literatura dialeutal (que tamién lo’n ye e por ixo puede intresar a una presona que charra ribagorzano), tamién ye literatura en aragonés d’unas trazas más chenerals (e por ixo puede leyer a suya obra cualsiquier presona que charre e leiga l’aragonés, sentindo-se-ne zercano, no pas alleno).
Ana Tena ha publicato narrazions. Entre atras podemos menzionar: “Tornasols” (1997), “Rayadas de sol en pardinas obagas” (1998), “La bollonera d’un alma” (2001), “L’ombre la santeta” (2006). E tamién colezions de poesías, como: “Zinco poesías tristas y una canta d’asperanza” (1997), “Y la lluna me sentiba” (1998). Pero destacan en a suya obra más que más a nobela Ta óne im (1997), una de as nobelas más intresans –á o nuestro parixer– d’a moderna literatura en aragonés, o libro de poemas Bardo que alenta (1998) e un delizioso libro de cuentos: Cuentos pa biladas sin suenio (2001). Con o libro Como minglanas (2008) contina ofrexendo-nos o millor d’ella mesma.
A tematica d’as estazions de l’añada carauteriza a poesía chaponesa, asinas como, en cheneral, a naturaleza, a reyalidá más rezién e o suyo apercazamiento por os sentitos. E dende o más lexano orichen de os haikus en Chapón s’enziertan en ixa corrién diferens conzeutos como, prenzipalmén: relichiosidá, filosofía e naturaleza (PARRA, 2004: 279-281). Pos bien, tot ixo se beye plateramén en o libro que comentamos d’Ana Tena.
Asinas, sobre as estazions de l’añada trobamos bels haikus bien pinchos e plenos de polideza en os que se concaran diferens reyalidaz que parixen contrarias. Por exemplo: “Las ixordigas / tamé marcan contentas / la primabera.” (p. 29). En ista chuga con a contraposizión ixordigas - primabera. Parexita ye a contraposizión primabera - punchas: “Flor de l’aldiaga / primabera mos trais / siempre con punchas.” (p. 15). Por zierto, aquí beyemos aldiaga, un dialeutalismo propio de zonas orientals (d’o dominio lingüistico de l’aragonés), fren á allaca u allaga. As contraposizions berano ~ ploro e primabera ~ fiemo son as que amanexen en istos atros haikus: “El garabiu / ha trayiu el berano. / El chelo plora.” (p. 41). “Ai, primabera: / to’l rimallo de fuellas / nomás pa fiemo.” (p. 45). En fin, en istos haikus tamién amanexe o conzeuto d’as estazions: “Bufa el puerto, / l’otoño ixagua l’aire / y el sol relluze.” (p. 37). “Bulle la calle. / Caras de bacazions. / Magia d’agosto.” (p. 30). “Cantar el cuculo / en zagueras se siente; / será berano?” (p. 24).
Tamién son d’acobaltar os haikus que replegan bella mazada, como un “filosofazo” popular, en muitos casos en relazión con a naturaleza tamién. Asinas, por exemplo: “La barza puncha. / Nomás busca con ixo / la reconozcan.” (p. 9). “La boira preta: / Guarda si enzima el sol / encá fa luz.” (p. 11). “El ziminterio / con zipreses por belas / ba cumplín años.” (p. 37). “Si en un berano / mos medrasen los fillos / serían carbazas.” (p. 40).
En muitos haikus chuga tamién con o conzeuto d’o tiempo, u más bien preba d’apercazar a sensazión d’o tiempo: “Ye iste momento / lo unico que tiengo / pa ser agora.” (p. 7). “Deixem el tiempo / en manos de la bida / pa que lo mate.” (p. 11). “A reteculas boi ganán-le a la bida / en duelo a muerte.” (p. 23). “Guarda quí nace / en ista ora que muere, / seguro alguno.” (p. 37). “Me paro y noto / el poder del agora. / Allí m’istalo.” (p. 45). Pero de toz denguno no reflexa millor a sensazión d’o paso d’o tiempo como iste: “Bendrá el mañana. / Ya está pasán aprisa. / Ya se’n ha iu.” (p. 33).
Arredol de conzeutos filosoficos u relichiosos chiran muitos de os haikus. Asinas, por exemplo: “A una mala / sabrem si sem eternos / cuan mos moram.” (p. 38). “Y de to isto / Dios, dende astí arriba / guarda qué pensa.” (p. 38). “La eternidá / ye nomás iste istante / tan repetiu.” (p. 45). En otros tiempos / los tiempos eban otros… / u lo paezeban.” (p. 7). “Galacsias mils. / Millonadas d’estrelas. / Y yo ¿quí seigo?” (p. 8).
Tamién trobamos bellas reflesions filosofico-literarias sobre o quefer d’o escritor: “Pos cuan escribo / m’aladio de la bida; / nomás la penso.” (p. 10). “Con istos bersos / he atrapau momentos. / Leyén-los fuyen.” (p. 31).
E chunto con ixo, a impresión d’o paisache en l’alma, u a reflesión que naxe d’o paisache: “Baixa po’l río / lo que plloran los chelos / dende tan llejos.” (p. 16). “Quiestos tozals: / son testigos de chens / que ya no están.” (p. 26). “Al cabo tarde / l’alma se queda ixasca. / Se muere el diya.” (p. 41). O cromatismo –royo, amarillo, berde– imple istos bersos: “De royo sangre / otoños y minglanas / al cabo tarde.” (p. 6; atra begata as minglanas). “Tarde royisca. / Llejano l’orizonte. / Eternidá.” (p. 7). “Aldiagas aspras / achupen to ista tierra / de amarillo.” (p. 12). “Entre los pinos / l’aire se fa una orquesta. / Mosica berde.” (p. 18).
En fin, ne b’ha que replegan bonicas reflesions sobre a comunicazión e as relazions umanas, como istos: “Con la mirada / un corazón s’esplica. / La boca calla.” (p. 23). “Ixa riseta / ye la llabe que ubre / puertas secretas.” (p. 21). “Calla-te un rato. / Pa sentir charrar l’alma; / ya no te’n ríes?” (p. 21). “El ferfet calla; / me se fa insoportable / tanto silenzio.” (p. 28). “Una parabra / pa las nafras de l’alma / fa de tirita.” (p. 20).
Podérbanos meter-ne muitos más d’exemplos, e ta ixo se nos ne ba a nuestra man. Tanta ye a polideza d’istas poesías curtas e lixeras como un bolito de pilazana. Achuntando a reflesión seriosa con os chuegos de palabras, os bersos se tornan sayetas e os pensamientos suyos son como intes moredizos que l’autora ha adubito á apercazar con rasmia e con eleganzia.
Aduya á acobaltar o conchunto a portalada, feita sobre un debuxo de Lü Shoukun (1919-1975) tetulato “Ensimesmamiento d’o mayestro Zhuang” [1974], que ye en o Museyo d’Arte de Hong Kong. De gran finura y eleganzia, parixe como una flor de minglanera ubierta sobre un rezio trazo de tinta china e una ringlera de caligrafía que ba d’alto ta baxo.
Sin denguna duda, ye uno d’ixos libros que dinifican l’aragonés, uno d’ixos libros que te sientes satisfeito de leyer-lo, mesmo orgüelloso de que en aragonés se puedan fer bersos tan lebes e tan perfeutos e á o mesmo tiempo tan fundos. Un libro, en definitiba, que cal recomendar leyer á toz os que aiman a poesía.

Francho Nagore Laín

Publicado en Literatura en Aragonés | Sin Comentarios »