Miquetas de l’alma. Poemas de Rosario Ustáriz
(Gara d’Edizions/Bisas de lo Subordán, Zaragoza. 2006)
Chiquet omenache á Rosario Ustáriz, poetisa en aragonés cheso, fenexita á fins d’agosto de 2009, chusto bels días antis de que acucutase setiembre.
O libro, editato en 2006 con muito ficazio e muita fachenda per Gara d’Edizions (contién fotos biellas e un buen manullo d’ilustrazions muito politas feitas de propio per Juan Latorre e Roberto de L’Hotellerie), replega las obras completas de Rosario Ustáriz. As obras completas… u cuasi completas. Ya que a propia autora nunzió lo mesmo día en que se fazió a presentazión publica de o bolumen en Echo (en lo Pallar d’Agostín, una tardada d’abiento d’ixa mesma añada de 2006) que ya en teneba nuebas composizions. O libro tien bellas 320 planas. S’ubre con dos prelogos u portetas muito enzertatos e oportunos. La un ye de Luis Gutiérrez Larripa (alcalde u churato gran de a billa de a Bal d’Echo) e l’atro, de José Mª Enguita (de a Unibersidá de Zaragoza). A obra se zarra con un endize de bocables e esprisions chesas (de siete planas), un chiquet cabo d’agradeximientos e un atro endize, en iste caso lo que arringlera os tetulos de toz os poemas e os atros testos.
Rosario Ustáriz naxió en Echo en 1927, filla de pai cheso (de Casa Chanmarraco) e mai de luenga castellana. Iste feito chustifica, á lo menos en parti, a suya particularidá lingüistica. Rosario no soleba fablar lo cheso en publico, pero, sin dembargo, escribiba en un aragonés cheso de os más puros e chenuinos que conoxco. Rosario Ustáriz ye una escritora más bien tardana. Ye ísta una atra de as misteriosas escontradizions de a nuestra autora. Rosario naxe, como plegamos de dizir, en 1927 (en a mesma añada de l’omenache á Góngora, en a mesma calendata que da nombre á la chenerazión de os poetas de o 27 á la que pertenexe o suyo almirato Federico García Lorca) e, sin dembargo, no aparex en a eszena de a literatura en aragonés dica l’añada 1982. E lo fa chustamén con uno de os suyos testos más zelebres e zelebratos, o luengo poema tetulato Remerando a Pedro que se’n fue chugando, con o que ganó l’Onso de Oro en o I Premio Literario “Val d’Echo” que en ixas embueltas empentaban de conchunta o Conzello d’Echo e o Consello d’a Fabla Aragonesa. Remerando a Pedro… aparex, como una purna d’ixas que pretan fuego á os rastullos de l’agüerro, cuan l’autora tien, si fa u no fa, zincuanta e zinco añadas e, á partir d’ixe inte, a suya inspirazión –o suyo zelebro e as suyas mans– no dixoron de chenerar obras, una dezaga d’atra, dica prauticamén a fin de os suyos días. A suya poesía ye como a ortalizia tardana. Espezialmén deliziosa. Ye íste o suyo primer –que no primerenco- poema un testo emblematico que, inspirato en a muerte trachica e á desatiempo d’un zagalón de a bal que bi yera chugando con os suyos amiguez á cazatas de chabalins, siñala ya, dende un prenzipio, cuáls ban á estar as prenzipals endrezeras e as cualidaz más carauteristicas de a poesía de Rosario. A suya ye una poesía esenzialmén lirica que ranca de o sentimiento, que naxe en o más fundo de o corazón. (Buena preba d’isto ye o tetulo –Miquetas de l’alma– trigato ta ista replega).
Os poemas que forman o conchunto de o libro son trestallatos, antiparti, en diferens cabos u nucleyos tematicos:
1.-Echo (26 composizions, contando tres testos en prosa). Ye un autentico caxón de sastre en o que ditos testos alto u baxo d’inspirazión local se tornan á distribuyir en atros zinco trestallos adedicatos á la istoria d’Echo, á la naturaleza de a bal, á las fiestas de setiembre (un total de seis poemas), á contez e liyendas e, en zagueras, á bellas efemerides (á iste grupo pertenexen dos poemas e tres testos en prosa toz els de zercustanzias).
2.-Creyencias y celebracións religiosas. Iste cabo aculle dos poemas debotatos á la Birchen d’Escagüés, atros deziséis d’estampas nadalencas e os diferens testos liturchicos que composan a Misa Chesa.
3.-Vivencias fondas. O presén trestallo ye pleno d’omenaches, poemas mortuorios, elechías… En el feguran testos tan sinificatibos como lo de Remerando a Pedro que se’n fue chugando, cuaternato antis, u ixe atro poema tan sentito adedicato á Chusé Coarasa Atienza, o millor de os prosistas en cheso e talmén de tota la literatura feita en aragonés de toz os tiempos. Bi aparexen igualmén atros poemas, chupitos de traszendenzia, como Otra añada se’n ye ida u Acucutando setiembre (recorrito de contino per continas referenzias e omenaches á Veremundo Méndez Coarasa).
4.-Celebracións remeradas, que achunta cuatro composizions de zercustanzias en iste caso goyosas: tres casorios e una chubilazión. Cal que digamos en iste punto que con ista mesma tematica (más que más a de as bodas e os casorios) en fazió tamién unas cuantas o mayestro Veremundo Méndez.
5.-Poemas de lo de cualisquier día. Ye formato per un grupo de poemas muito intresans entre os que cal destacar Chuegos d’antis más (prexino que á toz busatros bos sonará la letra d’una de as cantas de o primer disco de o grupo “Val d’Echo”: De críos que chugan/ la plaza s’emplena…) e A una rosa mía, en o que se puede beyer, conzentrato e bien preto, tot lo lirismo de a poesía de Ustáriz. Totas as fraganzias e totas as ulors d’ixa rosa que ye siempre a poesía. Bi ha en iste trestallo poemas de o cutiano, poemas de as cosas chicotas de toz os días. Ne b’ha uno feito ta zelebrar o día de l’árbol, un atro adedicato á o suyo mixín (Bolón) e mesmo encara una atra bersión de a fabula de a zicala e a forniga (Canta, canta, cicala), tema espezialmén quiesto ta l’autora que ya eba aparexito dinantes en o cabo primero de o libro, en o trestallo de Contez y liyendas (¿Cicala u forniga…?).
6.-Afondando en lo sintir. Astí se troban as que son, de seguro, as composizions más intimas, as que más s’amanan á o mundo interior de l’autora, as que presientan tamién, de traza más direuta, a más gran parti de as alusions autobiograficas, familiars e domesticas (con, per exemplo, senglos poemas emozionatos adedicatos á la mai e á las mans de a suya chirmana). Se i leigan, como contrimuestra, istos bersos en os que prexina á la mai fendo en o mundo que bi ha dillá de a muerte as mesmas autibidaz e os mesmo treballos –pero de millors trazas e ya á la fin sin de sofrenzias– que feba aquí en a tierra. En tablas que no arriegas, las flós nunca son xutas,/ ni machurren los chelos, ni las sulsen calós,/ ni fieros tamallucos lo chuco lis zorrupan,/ ni las tiñas se chintan las folletas millós. Ye tamién iste escai una demostrazión palpiable de l’ofizio bersificador d’ista poetisa, prauticamén inamillorable. Fa impresión a sinzeridá –as emozions espullatas– de o poema Me pesa la vida: Agora, la vida,/ te traye otras cargas/ más grans y más duras/ que l’alma t’aplanan;/ y quies segudirlas,/ y quies aventarlas,/ pero en vez de irsen/ fincan más las zarpas/ en l’alma, ¡pobreta!,/ que de peliar, cansa,/ s’acocha, vencida,/ besando la carga./ ¡Pobre corazón,/ t’han crebáu las alas! Igualmén muito consiguito –e fundamén sentito– Lo milagro de la cardonera, en o que o tema de a muerte de o marito suyo s’achunta e enreliga con o de o rolde de os ziclos naturals simbolizatos en a fegura de a cardonera de casa suya.
-Atrivimientos. Como diz o propio epigrafe, somos debán de tres dibertimentos prou atribitos, u siga, tres atribimientos. Dos feitos en castellano (una añadienzia á las Coplas de Manrique e una mena de replica á o conoxito Soneto de repente de Lope de Vega) e un atro consistén en a traduzión en cheso de o poema El lagarto está llorando (Lo algardacho ibi-é plorando), de García Lorca.
-Repasando. Iste cabo ye formato nomás que per un poema (escrito en agosto de l’añada 2006, ye dizir, chusto antis de l’aparizión de o libro) que preba d’estar una mena de resumen u d’endize bersificato de os distintos contenitos que emos puesto trobar en as fuellas d’iste bolumen. En zagueras, un orichinalismo e sobrebuén exerzizio de sintesis e, una begata más, d’abilidenzia bersificadera.
A obra poetica de Ustáriz –e ísta ye una más de as dicotomías, paradoxas u escontradizions d’ista autora– ye, per un costato, muito orichinal, tien o que se diz boz propia, pero, per l’atro, ye muito influyita –como no podeba estar d’atra traza- per obra de Veremundo Méndez. Rosario ha aprendito de a poesía de o suyo predezesor tot lo bi eba que aprender –en reyalidá, alto u baxo tot–, l’ha asimilato perfeutamén, l’ha feito suya, e, á partir d’ixe inte e tal como emos dito antis cuan fablábanos de Acucutando setiembre (o poema suyo e o d’el), encomienza á texir en os suyos bersos un muito socherén dialogo –fundo e fundamén amistoso, sobrexito de continas clucatas de güellos– con muitos de os pasaches más inspiratos de o poeta Veremundo. Miquetas de l’alma amuestra una distribuzión de o material poetico per trestallos temáticos muito parexita á la que Tomás Buesa fazió ta la edizión de Los míos recuerdos, de Veremundo. Bi ha un amiro de temas comuns en as dos produzions: os casorios, as zelebrazions, a poesía de zercustanzias, os poemas de nadal, as lobas á la Birchen d’Escagüés, os paisaches locals (que os dos describen –Veremundo, en un tono que s’amana ta lo epico, Rosario, muito más intima e delicata– de traza machistral), os retratos de chen de a bal, as fiestas patronals, os temas istoricos de os chesos, os motibos autobiograficos e familiars… En bels pasaches en os que Rosario se quexa de as laquias que li ha traito a biellera nos trobamos, creyemos, con a esprisión sinzera de as suyas laquias e as suyas dolors reyals, pero tamién bi ha bella cosa de chuego literario, á trabiés de o cual rinde omenache e fa en bella mida la replica á atros tantos pasaches de a obra de Méndez. Se beigan, si no, istos escais, ziertamén chuzons, de o poema Las fiestas y las laquias :
Yo, que agún he la tensión
Cuasi ya… pluscuamperfeuta
(por si alcaso, agora mismo
i-só tocando madera),
lo colesterol ye quedo,
de tisico he las orellas
y marchoniando pro bien
triballa la ferramenta
con bel apaño preciso
pa estirarla lo que pueda
As reminiszenzias –u as remeranzas– d’atros bersos, en iste caso de Veremundo, son ebidens. Parex como si asistísenos á un chuego de mirallos: Só tal cual, con mala gana,/ malmarroso, escatumáu/ dende Navidá pasada, / que habié un colico zarráu/ que cuasi estiro la pata (V. Méndez: Siñor Don Rafel Gastón) u Por ferme mal lo tozuelo/ y haber mala ferramenta,/ prexiné la me rancasen/ y lo facié pa meterla/ postiza, como fan muitos (V.Méndez: La sesentena). E, auto contino, o poema de Rosario contina dizindo:
un diaple pecicamiento
que se trova de primera
caláu en la carcanada,
debaxo de la lomera,
cuanti menos d’él m’alcuerdo,
¡pecico!, que te remera
que ye astí lo muy infame
y coxitranca me dexa.
Pasache que parex siga fendo un concurso de calamidaz u simplamén de á mirar quí la chita más gorda con iste atro (tamién de La sesentena): Ya cualquier laquia m’atrapa,/ me falla la garra dreita/ porque s’ha infláu lo ciatico/ u bel chenullo por reuma.
Una menzión espezial merexen as composizions adedicatas á setiembre e as fiestas de o lugar. Os dos autors en fan unas cuantas. Yera de dar. Más que más si paramos cuenta en a obligata zita añal con o programa de fiestas. Con tot e con ixo, Rosario sape superar istas zercustanzias e no desaprobeita istas ocasions ta fer poemas fundos, seriosos, traszendens, en os que fa recuento de os feitos más importans de l’añada, de os quefers feitos u de os que encara quedan per fer, de os ziclos que s’ubren u de os que se zarran, e en os que antimás tamién reflesiona sobre o tema de o paso de o tiempo e a plegata de a muerte, fuen e radiz de a millor poesía unibersal.
En o que se refiere á os aspeutos lingüisticos, o tipo d’aragonés cheso emplegato per Rosario Ustáriz ye muito rico e bariato. Somos, sin denguna duda, fren á una de as millors conoxedoras contemporanias de dita modalidá cheografica de l’aragonés. O suyo modelo ye culto, esauto, espresibo, mosical e muito correuto. A gran cantidá de bocables, chiros, esprisions, frases feitas, ezetra no rechistratos en as obras de os atros grans autors en cheso de o sieglo benteno (Miral, Méndez, Coarasa, Nicolás…) chustificarban un atro treballo muito más angluzioso que o presén. A suya aportazión á o conchunto de a luenga aragonesa –e a suya literatura– ba á estar de seguro de muita fondura e d’unas dimensions muito considerables. Ye urchén, entre atras custions, que beiga ascape a luz o dizionario cheso que Rosario fa años que yera fendo de conchunta con Mariví Nicolás e Rosa Coarasa. Cal publicar-lo de camín como si nos ise a bida –u a luenga que biene á estar o mesmo– en iste quefer que no almite más prolargas.
Solamén, si me ye premitito, feré una chiqueta ochezión. L’adautazión grafica que fa Ustáriz –e que fan de traza cuasi sistematica la más gran parti de os escritors en cheso dende as añadas 80 de o sieglo pasato– de bels cultismos, semicultismos u simplamén castellanismos en os que aparex o fonema belar fricatibo xordo per atras parellanas en as que dito fonema ye estato sustituyito per o prepalatal fricatibo xordo no ye, bellas begatas, ni a etimolochica ni digamos l’asperable tanto en aragonés, en cheneral, como en aragonés cheso, en particular. Asinas, per exemplo, i trobamos formas como relox (reloch, en aragonés común, e seguramén en cheso istorico, como contrimuestra o nombre de Casa Reluchero en a mesma billa d’Echo), cobexo (cubillo en aragonés común e en aragonés benasqués; se beigan á o respeutibe formas más esparditas como cubilar, bien conoxita tamién en cheso u en ansotano), virxen (birchen en aragonés común; zifra: a esclamazión ¡á, la birchen! que emos tenito ocasión d’ascuitar presonalmén en Pandicosa) e bel caso más. Ye una estendenzia que se ye cheneralizata –emos dito– á partir de as añadas 80, pero de a que ya en podemos beyer bella contrimuestra en os escritos de Veremundo Méndez: Xaca (en cuentas de Chaca, fendo contraste antiparti con Chasa que sí que amanexe en os suyos poemas), Xusep (tamién Jusé, fren á l’autual Chusé tanto en cheso como en l’aragonés supralocal), estronxicar (fren á estronchicar, posiblemén prozedén de truncho), ezetra.
Istas obras cuasi completas d’Ustáriz s’achuntan á la obras tamién cuasi completas de Veremundo Méndez (Los míos recuerdos, IFC, 1996) e á las obras –asperamos que ístas sí, completas– de Chusé Coarasa (L’hombre l’onset, DGA, 1992), ofrexendo d’ista traza un panorama prou amplo –encara que agún no pas completo de raso- de a produzión literaria de os grans autors en aragonés cheso posteriors á Domingo Miral. En istos intes, ta que o nuestro goyo estase completo, calerba prebar de publicar, nantando, a obra poetica escrita per Mariví Nicolás dimpués de Plebia grisa (Consello d’a Fabla Aragonesa, 1986). Miquetas de l’alma ye, per consiguién, una d’ixas publicazions que implen uno de os grans foratos que feba falta tapar cuanto antis millor. Ye, en zagueras, un libro que ha d’estar presén en os repalmars de as buestras bibliotecas. Un libro que si encara no lo ez leyito… pos ixo: ya tardaz.
E tu, Rosario, escansa en paz. A tuya obra sigue biba en toz nusatros cuan te leyemos…
Bos dixo ya con bel par de bersos de Rosario –retunos, perfeutos, concluyens– que se comentan e se chustifican els solos, sin nezesidá de que dengún los empondere:
Tien-te ya setiembre…
U si pasas… ¡que siga apriseta!
Chusé Inazio Nabarro
Uesca, agüerro de 2009.