O Parlamento de Barbenuta,
de Fernando OTAL
Por Francho NAGORE LAÍN
OTAL OTAL, Fernando, O Parlamento de Barbenuta. Samianigo, Rolde O Caxico / O Limaco Edizions, 2008. ISBN: 978-84-936091-5-3. (93 pl.).

(Fernando Otal -a la derecha de la foto- durante la presentación del libro en Barbenuta, el 9 de agosto de 2009)
Seguntes nos esplica en a presentazión (pp. 7-8) Santiago Borra, o libro replega, en trascrizión feita por iste zaguero, os cuentos, chascarrillos e atros testos que Fernando Otal conoxeba. Iste l’iba dizindo ros testos e Santiago Borra los iba trascribindo. Sin muitas pretensions, en primeras, solo con a ideya de que s’alzasen en a memoria, pos a mayor parti d’os testos probienen d’a tradizión.
Tamién fa menzión Santiago Borra d’a dificultá de trascribir as trazas de charrar de Fernando Otal. Pero albierte que caleba fer-lo asinas, con o suyo luengache e esprisions, ta que os testos no perdesen a grazia e a frescura orichinals.
Dimpués d’ista presentazión (que ye l’unico testo en castellano) bi ha unas notas autobiograficas de Fernando Otal que ocupan as pachinas 9-14. Ta o nuestro parixer son de as pachinas más deliziosas d’o libro, porque representan una de as partis más orichinals e, por atro costato, porque manifiestan un estilo dreito y espontanio. Ye una chiqueta istoria d’a suya bida.
Fernando Otal naxió en Barbenuta (Tierra de Biescas) en 1930. En 1964 marchó ta Samianigo á treballar en a zentral. O que se replega en o libro, por o suyo caráuter tradizional, parixe más bien cullita d’ixas 34 añadas que pasó l’autor bibindo e treballando en o lugar suyo, con as abituals relazions con os lugars bizinos.
Os testos son arringleratos en seis trestallos. O primero, “Cuentos y istorias” ye o más estenso: ocupa ras pp. 15-54. Bi ha 27 cuentos. Aquí se puede acobaltar o “Cuento de os cuatro mosicos” (pp. 18-20), una particular bersión de os mosicos de Bremen que dende o primer parrafo s’identifica:
«O burro, o perro, o gato y o gallo, que como ya yeran biellos y les feban estorbo en casa, pensoron matar-los, pero ellos escaporon de casa y formoron una orquesta.»
Pero ascape i beyemos l’aportazión local:
«Esto ocurrió por ixos pueblos de Sobrepuerto; se chuntoron en o Cuello Ainielle. Se’n baxoron enta o lugar, creo que ixe pueblo no les gustó. Arreoron por Felecar, por Lobayo, y cuando iban a llegar ta Barbenuta…»
Iste elemento local se fa presén mesmo en o sosprendén final:
»Estos mosicos se quedaron a bibir en casa Ferrero, o pueblo los queresa mucho, les feban baile todos os domingos, pa Carnaval y p’as fiestas. O burro tocaba a batería, o pero o briolín, o gato o saxofón y o gallo a trompeta.
»Luego cuando ya fízon biellos se murieron y cuentan que ros instrumentos los guardaban en casa o lugar pero que cuando a guerra zebil de 1936 desaparezieron.»
A data cronolochica no fa onra ta establir a epoca en que ocurrieron os feitos, que ye una epoca intemporal, sino ta chustificar que agora no se trobe garra rastro físico d’ista fantastica historia.
Ye muito conoxita l’aneudota de “Llebar-lo ta Pau” (p. 24), pero s’agradexe beyer-lo replegata en o libro.
Bi ha muitos “cuentos en os que se chuga con elementos “escatolochicos” u puercos, como a mierda, os pedos e os pixatos, ta fer risas. Por exemplo, “Os curas”, pp. 21-22; “Nunca azertaba”, pp. 24-25; “O gato chenaro”, p. 28. Atros en os que se fan esplizitos aspeutos secuals, istorias de curas que s’entendeban con a casera u con a muller de beluno (“O cura de ñeque-ñaca”, pp. 26-28).
Tamién i trobamos muitas istorias, u millor sonatas, que basan a suya grazia en os feitos de bel zagal con pocas luzes pero que s’apaña ta no salir perchudicato, como en “O tonto y o listo”, p. 28; “Pa almorzar o zagal”, pp. 29-30; “O tonto Gabín”, pp. 46-47.
Muitos de os cuentos se pueden sentir en atras redoladas d’Aragón, e belunos se son replegatos por escrito en atras modalidaz d’aragonés, por exemplo en cheso, ayerbense, ribagorzano u semontanés. Asinas, por exemplo, “Perdió a chaqueta”, p. 31; “Trayer-me-los bien muertos”, pp. 35-36; etc.
Igualmén i beyemos cuentos que son prauticamén unibersals, u por o menos conoxitos en as tierras de fabla española e en buena parti d’o resto d’o mundo. Asinas, “Una rateta”, pp. 37-38, que ye o cuento d’a rateta presumita.
Belunos de os cuentos se basan en chuegos de parolas una miqueta simplons, como “Aguarrás (Ah, guarras)”, p. 40.
O segundo trestallo, con o tetulo “Istorias”, ocupa ras pachinas 40-54 e se presienta á continazión d’o primero, sin garra deseparazión (solamén se distingue en o endize). En reyalidá ye una parti d’o primer trestallo, “Cuentos y istorias”.
Belunas d’istas “istorias” son narrazions de feitos más u menos reyals, anque amplificatos literariamén e por a memoria –seguntes ba pasando ro tiempo–, ta dar-lis un berniz lechendario. Asinas, “Bandoleros (Cucaracha)”, pp. 40-41; “Maquis en Barbenuta”, pp. 42-43; “Un toro furo”, pp. 52-53.
Atras istorias son más domesticas, más d’andar por casa, e replegan aneudotas que bella begata pasoron, como “Mi agüela”, p. 45; “Pedrón d’Espín”, p. 48; “Trillar con batiaguas”, p. 50; “As farinetas”, p. 53.
Muito intresán ye a pieza “Un ferrero” (p. 51), pos replega un biello charrazo en o que se reproduzen as formas tradizionals ta endicar esistenzia impresonal con o berbo aber, pero como si estasen bozes onomatopeyicas d’os trucazos que fa o ferrero con o mallo gran en a ferrería:
«Y le iziba o chicote a o grande:
– Compren pan, compren pan!
Y ro grande le contestaba:
– No ne b’ha, no ne b’ha!» (p. 51).
O trestallo encapezato por o lema “Tradizión” ye muito más curto (pp. 57-60). Aquí se replegan feitos que, seguntes parixe, estioron beridicos, como “A paré d’Ainielle”, p. 58, u leyendas, como “Reculaba en o túnel”, p. 59 (se refiere á San Bartolomé: si lo quereban baxar ta Biescas se’n tornaba ta Gabín; ye grazioso, porque se suposa que cuan ocurriban ixas cosas yera en a epoca meyebal a allora no bi eba túnel), u costumbres, como “Despedida de nobios”, p. 57.
En o trestallo “Romanzes” (pp. 65-70) solamén bi ha tres piezas. A primera ye o romanze de “A loba parda” (p. 65), que parixe de tradizión castellana, pero con adautazión á l’aragonés. Ya s’eba publicato en as Fuellas,1 e tamién en o libro Tradición oral de Tierra de Biescas (2007), d’Ana Cristina Blasco Arguedas, en do se publian dos bersions diferens d’o mesmo romanze (pp. 138-139), as dos rezitatas por Fernando Otal.
A segunda, o “Romanze de Marichuana” (p. 66-67), que ye de tradizión popular altoaragonesa, bi ye en una bersión de l’Alto Galligo que tamién se replega en o libro cuaternato (pp. 127-128), en boca de Fernando Otal
E a terzera, o “Romanze a San Chuan d’os Lucars” (p. 68), creyazión feita por Fernando Otal, u siga que no ye en reyalidá de tradizión.
En o trestallo zinqueno, baxo ro tetulo de “Chenero menor” (pp. 71-80) se replegan “adibinetas” (u dobinetas), motes de as casas de Barbenuta y d’Espierre,2 chistes, dichos, e una colezión de “charradas de Fernandón” (Fernando Otal), en do bi ha coplas tradizionals, adautazions e creyazions.
Astí trobamos beluna intresán dende o punto de bista lingüistico, como: «Si quieres cambiar de color / subi-te-ne un día ta Erata, / pues en bez de baxar morena / pué que baxes moratata!» (p. 79), en do beyemos l’achetibo en -ata moratata.
En os dichos creigo que cal acobaltar ixa copla conoxita en muitos lugars altoaragoneses, que diz: «T’acuerdas cuando me dezibas / en o rincón de ro fuego / que me querebas a yo / más que a ra luz de ros tuyos güellos?”» (p. 75).
Una rara pieza, que se califica como “dizenda” (anque a yo más bien me parixe un “charrazo”) ye “A confituría” (p. 74), que se publica tamién en atra bersión tetulata “Mariola y a tranla” (p. 80), con bariazions curiosas: Chuanica / Chusepa; que biene a confituría por o abetal / que biene a confituría pa Betali; ya le feremos un zaralapasticho / ya le feremos un zaralapastiecho. Istas bariazions fan sospeitar que se trata d’un testo biello trasmitito oralmén, e d’astí o suyo intrés.
En o mesmo trestallo bi ha un cabo que leba por tetulo “O panticuto” (p. 76), en do trobamos tres piezas curtas, que tienen intrés lingüistico porque i beyemos en abundanzia partizipios e achetibos en -ato, -ata, como amorzato, arreglatas, etc.
A primera ye: »Has amorzato? Pan y medio, y medio de otro pan; fanega y media de fabas y a leche de bente crapas! Has amorzato? Yo no he amorzato!»
A segunda dize: “As mullers en do mellor están ye en fotografía: porque están bien arreglatas y callatas!»
A terzera tien intrés más que más antropolochico e fa beyer cómo gosan dizir-sen barbaridaz de os lugars bezinos (porque isto, pro que lo dizirban os de Barbenuta, os d’Espierre u os de bel lugar d’o Sobrepuerto, pero no pas os d’os lugars que salen en a copla): »Entre Zillas y Bergua, / Sasa y Basarán, / se comieron un gayato / y dimpués no podeban cagar!». Antiparti, como se puede beyer, tien un umor una miqueta surreyalista.
En o trestallo seiseno, “Canzionero” (pp. 81-84), bi ha solo que dos piezas. Una ye tradizional de l’Alto Aragón e muito intresán: “Quí-qui-riquí”; tien muitas bersions, pero todas empezipian con una pregunta que s’encadena con atras e con as respuestas correspondiens: «Quí-quí-riquí, / Qué fas allí? / Un casetón. / Quién te lo fa? / Os güenos piqueros. / Con qué les pagarás? Con güenos dineros. / D’ónde los sacarás? / A tu te importa poco. / Da-te una güelta alredor / y bes-te-lo a mirar!».
L’atra ye una adautazión d’una famosa canta de murga: »Ya se murió ro burro / que trayeba ro binagre; / ya se’n fue pa siempre / d’este mundo miserable»”.
O libret se completa con o trestallo de “Poesías de Fernandón” (pp. 85-88). En reyalidá, d’autoría de F. Otal solo en ye que a primera, “Cuando se quiere a la tierra”, qu’escomenzipia: »Si quieres que te cuente / toda mi tierra: Barbenuta y Espierre, / Erata y Lopera». L’atra ye una adautazión en aragonés d’o famoso canto de tabierna “Don Facundo”: »Don Facundo se’n fue / por o mundo,… Lo troboron / en una tabierna / borracho perdido,…»
En resumen, ye un libro de testos populars, belunos de tradizión oral, atros adautatos, belatros de creyazión. Encara que muitas de as piezas no sigan de creyazión orichinal, o conchunto tien una organizazión propia, por o que se puede considerar un libro d’autor, pero inspirato en a tradizión que ha ito sedimentando-se, e dimpués porgando-se, en a capeza de Fernando Otal, e que nos ofrexe agora á os letors. A obra tien tamién bellas dosis d’istoria presonal. O resultato ye un frechinache que ye pro apañato de sal, azeite, ezetra, como ta considerar-lo fázil de trusquir.
O libro, escrito en aragonés de l’Alto Galligo, más en concreto de Tierra de Biescas, nos amana ra obra d’un escritor popular, que se suma á ra obra d’atros autors en aragonés d’ixa redolada, como Leonzio Escartín Acín (Aineto, 1912-1980), Felis Gil del Cacho (Tramacastiella de Tena, 1924 - Barcelona, 1986), Regino Berdún (Belarra, 1917-2009), Masimo Palacio (Biescas, 1930), José María Satué (Escartín, 1941), u Ricardo Mur (Zaragoza, 1962), autors en os que predomina a inspirazión en o popular, a obra de toz os cuals ye amplamén representata, chunto con a d’atros más, en l’antolochía de testos Foratata.3
Francho NAGORE LAÍN